خداى متعال فرمود : كُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ . « 72 » و آنها ترك شهوتها را پيش فرستادند نه خوردن مشتهيات را و لذا گفته شد : « ترك خواسته‌اى از خواسته‌هاى نفس براى دل سودمندتر از روزه و عبادت يك سال است » . شرح گوناگونى حكم گرسنگى و فضيلت آن به گوناگونى حالات مردم ( 1 ) بايد دانست كه هدف نهايى در تمام حالات و اخلاق رعايت حدّ وسط است ، زيرا بهترين كارها رعايت ميانگين آنهاست ، و هر دو طرف ميانگين در كارها نكوهيده است . آنچه ما در فضيلت گرسنگى نقل كرديم بسا كه مطلوب بودن افراط از آن استنباط شود و بعيد است كه چنين باشد ، ولى از اسرار حكمت دين يكى آن است كه در هر چيزى كه طبيعت انسان حدّ نهايى آن را بخواهد و در آن فسادى باشد ، دين در منع آن مبالغه مىكند به گونه‌اى كه شخص نادان چنين برداشت مىكند كه با هر چه طبيعت مىخواهد بايد تا آخرين حدّ ممكن مخالفت كرد ، ولى دانشمند در مىيابد كه هدف رعايت حدّ ميانگين است ، زيرا طبيعت آدمى هر گاه كمال سيرى را بخواهد لازم است كه دين كمال گرسنگى را بخواهد تا طبيعت محرّك انسان و شريعت مانع وى شود و در اثر مقاومت آن دو تعادل برقرار شود ، زيرا بعيد به نظر مىرسد كه كسى بتواند طبيعت انسانى را بكلّى سركوب كند و روشن است كه آدمى به درجهء نهايى نمىرسد و اگر كسى در مخالفت با طبيعت زياده روى كند شرع نيز آن را بد مىداند ؛ چنان كه دين از عبادت شب و روزه روز بسيار ستايش كرده است ولى آنگاه كه پيامبر ( ص ) آگاه شد بعضى از مسلمانان تمام روزها روزه مىگيرند و تمام شبها را به عبادت مىگذارنند از آن نهى فرمود . هر گاه از اين مطلب آگاه شدى بدان در تناسب با طبيعت متعادل بهتر آن

--> ( 72 ) حاقّه / 24 : ( به آنها گفته مىشود ) بخوريد و بياشاميد گوارا در برابر اعمالى كه در ايّام گذشته انجام داديد .